منبع : سایت اندیشه قم
مقدمه:
همه یادگیریها نشانی از حافظه دارند. اگر ما تجربههایمان را به كلی فراموش میكردیم، نمیتوانستیم چیزی یاد بگیریم. چه در این صورت زندگی ما متشكل از تجربههای گذرا میشد كه هیچ گونه پیوندی بین آنها وجود نداشت و حتی از عهده یك مكالمه ساده هم بر نمیآمدیم. برای ایجاد ارتباط با دیگران، شما باید اندیشههایی را كه میخواهید بیان كنید و همچنین مطلبی را كه چند لحظه پیش شنیدهاید، به یاد بیاورید. بدون یاری حافظه، شما حتی نمیتوانید درباره خودتان اندیشه كنید زیرا همین مفهوم خود، مستلزم نوعی احساس پیوستگی است كه تنها حافظه میتواند برای شما فراهم كند.
انواع حافظه:
«در یك تقسیم حافظه را میتوان به دو بخش كوتاه مدت و بلند مدت تقسیم كرد كه هر یك از این دو، سه مرحله را پشت سر میگذارند كه عبارتند از: 1ـ رمز گردانی، 2ـ اندوزش، 3ـ بازیابی.
مشكل بسیاری از مردم در زمینه حافظه كوتاه مدت است؛ مثلاً بَر شمارهی تلفن را پس از شنیدن به قول معروف حفظ میكنند و ظرف چند دقیقه از یاد میبرند. اما حافظه بلند مدت جالبتر است، چون اطلاعات موجود، در آن هرگز فراموش نمیشود. حتی افراد سالمند كه ممكن است دچار اختلال حافظه كوتاه مدت باشند از نظر حافظه بلند مدت خود مشكلی ندارند.» اما چه كنیم تا این كه از این اطلاعات در حافظه بلند مدت بیشتر و بهتر استفاده كنیم، لذا در این نوشتار ما به شیوههای بهسازی و تقویت حافظه بلند مدت و چندین نكته دیگر میپردازیم:
شیوههای تقویت حافظه 1ـ بسط معنایی و رمز گردانی
اگر میخواهید چیزی را به یاد بیاورید معنای آن را بسط دهید. برای روشن شدن مطلب، فرض كنید مقالهای را در روزنامهای بخوانید كه یك بیماری همه گیر در اهواز پیدا شده است كه مقامات بهداشتی سعی دارند آن را مهار كنند. برای بسط معنایی این مقاله میتوانید پیش خود سئوالهایی درباره علل و پیامدهای این بیماری همه گیر مطرح كنید؛ ناقل این بیماری یك آدم، یك حیوان، یا آب بوده است؟ آیا مسئولان برای مهار كردن این بیماری تا آنجا پیش خواهند رفت كه از ورود افراد به این شهر خودداری كنند؟ این بیماری احتمالاً چه مدت به طول خواهد انجامید؟ این سئوالات كه مربوط به علل و پیامدهای یك رویداد هستند از لحاظ بسط معنایی بسیار مؤثرند چون هر یك از این گونه سئوالها پیوند معنی داری با رویداد برقرار میسازد.
2ـ بافت و بازیابی
از آنجا كه بافت، نشانه بازیافتی نیرومندی است، میتوان با باز آفرینی بافتی كه یادگیری در آن صورت گرفته حافظه را بهبود بخشید. اگر جلسات درس روانشناسی شما همیشه در اتاق معینی تشكیل بشود شما در این اتاق بهتر از هر جای دیگری مطالب آن درس را به یاد خواهید آورد چون بافت آن اتاق بهترین نشانه باز یافتی برای مطالب این درس محسوب میشود. لذا دانش آموزان و دانشجویان اگر در كلاس درس معمولی خود و زیر نظر معلمان خود امتحان شوند عملكرد بهتری نشان میدهند تا موقعی كه در شرایط نا آشنا و در حضور افراد نا آشنا از آنها امتحان به عمل میآید.
3ـ سازمان دهی و بازیابی میدانیم كه سازمان دهی ظاهراً به این دلیل بازیابی را بهبود میبخشد كه به كارایی پیگردی در حافظه میافزاید. این اصل كاربرد عملی فراوان دارد. به نظر میرسد كه ما میتوانیم اطلاعات بسیار زیادی را یاد اندوزی و بازیابی كنیم به شرط آن كه این اطلاعات را سازمان داده باشیم. 4ـ تمرین بازیابی راه دیگری برای بهسازی بازیابی، تمرین بازیابی است، به این معنا كه درباره مطلب مورد یادگیر و سئوالهایی از خود میكنید. فرض كنید برای مطالعه یك مطلب درسی دو ساعت وقت دارید و یك بار خواندن آن 30 دقیقه طول میكشد. به نظر میرسد چهار بار خواندن این مطالب كارآمدی كمتری داشته باشد تا آن كه یك بار آن را همراه با پرس و جو از خود بخوانید. بعد میتوانید بخشهای معینی از آن را مجدداً بخوانید تا نكاتی را كه بازیابی آنها در دور اول مطالعه مشكل بود، بهتر درك كنید؛ به علاوه، ضمن این كار میتوانید معنای آن نكات را بسط دهید تا به خوبی با یكدیگر و با بقیه مطالب پیوند یابند.
تذكر:
یكی از فنون به سازی حافظه كه بر اصول فوق استوار است روش sqfr است. در این روش برای مطالعه اول پیش خوانی و مطالعه اجمالی میكنیم (survey) و بعد با توجه به متن خوانده شده سئوالاتی درباره آن مطرح میكنیم (question) سپس متن را یك بار دیگر میخوانیم (read) و درباره آن تفكر میكنیم (reflect) و آن را از حفظ میخوانیم و خود گویی میكنیم (recite) و در آخر یك بار مطالب را مرور میكنیم (revew)
چند نكته كلیدی:
1ـ به خون خود اكسیژن كافی بدهید
خون ما نیاز به اكسیژن دارد. برای تسهیل كار فكری و به ویژه برای این كه حافظهی ما كار خود را به خوبی انجام دهد، باید به خون خود اكسیژن كافی برسانیم. اما چگونه؟ در هر ساعت یك بار، پنجره اطاق خود را باز كنید و مدت یك یا دو دقیقه نفس عمیق بكشید. در اطاقی كه در آن هوا، بر اثر دود سیگار و دم زدن و غیره كثیف شده است، مطالعه نكنید، از بخاریهایی كه اكسیژن اطاق شما را میخورند احتراز كنید.
2ـ خوابیدن به اندازه كافی
كم خوابی برای جریان طبیعی عمل مغز و در نتیجه برای حافظه زیانمند است پس از یك خواب خوب در شب، مغز و حافظه برای انجام كارهای فكری بهتر آمادگی خواهد داشت. بر حسب افراد، اشخاص بالغ، حداقل 7 الی 8 ساعت، دانشجویان 16 تا 22 ساله، 8 ساعت در شبانه روز باید بخوابند.
3ـ به حافظه خود اعتماد كنید
هر چه به حافظهی خود شك كنید كمتر به آن اطمینان پیدا میكنید هر چه كمتر به آن اطمینان كنید كمتر میخواهید آن را به كار ببرید. حافظه را هنگامی كه به كار نبرید، خوب كار نمیكند. اما میتوانید وضع را معكوس كنید. به حافظه اعتماد كنید، كه در این صورت غالباً فرصت فعالیت پیدا خواهید كرد. حافظه قابل اصلاح است و اصلاح خواهد شد.
4ـ دقت كنید
دقت و توجه هنگام یادگیری باعث میشود كه آنچه یاد گرفتهاید دیرتر فراموش كنید. ما به چیزهایی كه علاقه مند هستیم و دقت میكنیم. خوب به یاد میسپاریم. برای مثال اگر شما از یك فروشگاه خرید كرده باشید و بعداً كسی از شما رنگ چشم صندوقدار فروشگاه را بپرسد ممكن است نتوانید جواب دهید زیرا شما به رگه چشمان او توجه و علاقه نداشتید. اما به احتمال زیاد رنگ چشم كودك تازه متولد شدهی خود را میدانید زیرا معمولاً والدین در ابتدای تولد به تمامی اعضای كودك خود توجه كرده به خاطر علاقه به آنها و ویژگیهای آن را به خاطر میسپارند.
5ـ تكرار
اگر زمانی را كه برای یادگیری چیزی در اختیار دارید، به صورتی تقسیم كنید كه بین دفعات یادگیری، فاصله بیشتری باشد، یادگیری زودتر صورت میگیرد، یادگیری چیزی در یك جلسه موجب میشود كه زودتر فراموش شود.
6ـ ارتباط و همخوانی معقول
هر چه ارتباط بین موضوعات بیشتر باشد بهتر در حافظه ضبط میشوند «هر یك از رابطهها به صورت قلابی در میآیند كه موضوعی به آن آویزان است. كسی كه دارای حافظهای بسیار قوی است كه روی تجربههای خود تفكر و تأمل میكند و تفكرات خود را به طور منظم به یكدیگر ارتباط میدهد.
7ـ بهترین لحاظات برای یادگیری
حفظ خاطرات همان گونه كه قبلاً گفته شد نیاز به شرایط فیزیولوژیكی مناسبی نظیر تغذیه خوب، جریان خون متعادل و رساندن اكسیژن به مقدار مناسب به خون و مغز دارد. ولی حتی اگر این شرایط نیز ایجاد شوند، هنگامی كه مغز خسته و عصبی باشد، برای یادگیری در شرایط نامناسبی به سر میبرد. به طور كلی از همان ساعات اول بیداری، مغز آماده بود. و انرژی ذهنی بیشتر از سایر اوقات دارد.
حافظه در روایات اسلامی
در منابع دینی ما مباحث علمی كاربردی درباره تقویت حافظه و عوامل و اسباب فراموشی آمده است كه به طور خلاصه به آنها اشاره میشود:
الف) خوراكیها و تقویت حافظه
احادیث متعددی خوراكیهایی را توصیه كردهاند كه در تقویت توان ذهن و حافظه مؤثرند. غذاهایی مثل سركه، باقلا، چغندر، كدو، كرفس، كُندر، خوردن گوشت (در حد متعادل), خوردن مداوم مویز (21) عدد در حالت ناشتا، عسل, خوردن انار با پیه آن (چیزهایی كه دانهها روی آنها قرار میگیرد) خوردن حلوا و گوشت نزدیك گردن، عدس و... برای تقویت حافظه مفید است.
ب) كارهایی كه در تقویت حافظه مؤثرند
در منابع روایی ما به برخی اعمال و امور معنوی اشاره شده كه آنها در تقویت حافظه اثر به سزایی دارند به عنوان مثال میتوان به موارد ذیل اشاره كرد:
1. ذكر خداوند و به یاد و همراه معنویت بودن. 2. توكل واقعی، كه اگر تلاش با توكل عجین شود اثر فوق العادهای در بر دارد. 3. توسل به اهل بیت (ع) در هر حال. 4. با وضو بودن در هر حال، خصوصاً هنگام مطالعه 5. روغن مالیدن. 6. حجامت. 7. مسواك زدن. 8. قرائت قرآن شریف و مداومت در خواندن آیه الكرسی. 9. روزه گرفتن. 10. نوشتن. امام صادق (ع) میفرمایند: بنویسید زیرا جز با نوشتن حفظ نمیكنید. «اُكتبوا، فاِنََّكُم لاتحفظونَ حتی تَكتبوا» (میتواند هم اشاره به حفظ آثار و هم حفظ محتوا در ذهن باشد). 11. صلوات فرستادن بر محمد و آل محمد (ص).
12. تدریس, از نظر اسلام زكات علم نشر و آموزش آن است, این كار علاوه بر این كه باعث باز شدن روزنههای دانایی میشود سبب تثبیت مطالب نیز است.
عوامل فراموشی از نگاه روایات:
در كتب حدیثی ما، توصیههایی جهت مبتلا نشدن به فراموشی شده است.
الف) خوراكیهایی كه زمینه ساز فراموشیاند: خوردن سیب ترش، خوردن گشنیز (سبز)، پنیر زیاد، افراط در خوردن گوشت حیوان وحشی و گاو. ب) اعمالی كه زمینه ساز فراموشیاند: خواندن نوشته های روی قبر ـ راه رفتن میان دو زن ـ حجامت گودی پس سر ـ ادرار كردن در آب راكد ـ علاقه زیاد به نگاه كردن افراد به دار آویخته ـ كوتاه نكردن ناخن ـ اهتمام و تعلق زیاد به امور دنیا ـ پس خورده موش ـ كثرت گناه ـ ترك خواب قیلوله (خواب قبل از ظهر)، و خنده زیاد ـ بیاحترامی به استاد ـ مباشرت جنسی زیاد (تحلیل قوای جسمی, تغییر مسیر یافتن مواد سوختی بدن از مغز.
دعای دفع فراموشی:
امام صادق (ع) به یكی از یاران خود فرمودند: هرگاه موقع نقل حدیثی از ما، شیطان آن را از ذهنت برده باشد دست بر پیشانیات بگذار و بگو «صل الله علی محمد و آل محمد اللهم اِنی اسئلك یا مُذَكِّرَ الخیرِ و فاعله و الآمر به ذكِّرنی ما انسانیه الشیطان.» درود خدا بر محمد و خاندان پاك او خدایا من ترا میخوانم ای یادآور خیر و انجام دهنده آن وای دستور دهنده به كار نیك به یادم آور آنچه را كه شیطان از یادم برده است.
بیتردید در فرهنگ ما مسلمانان كه تعلیم و تعلم عبادت است ما نیز میتوانیم هنگام فراموشی مطالب علمی از این دعا كمك بگیریم.
همانند سازی از شیوهی حافظان قرآن:
مسلمانان به قرآن اهمیت خاصی میدهند و بسیاری به حفظ آن اهتمام میورزند در روشهای آنها برای حفظ میتوان به چند نكته اساسی اشاره كرد (اخلاص، توسل به ائمه (ع) و توكل به خدا، پرهیز از گناه، تكرار فردی و گروهی, زمان خاص و مكان خاص برای حفظ و از همه مهم تر احساس مثبت از نقش قرآن در زندگی و علاقه به سخن خدا و معجزه ی جاوید پیامبر (ص).
تذكر: 1) در حاشیه مفاتیح الجنان نوشته شیخ عباس قمی نماز ویژهای برای تقویت ذهن و حافظه بیان شده است و نكات بسیار ارزندهای به همین منظور مستقیماً و غیر مستقیم در كتاب آداب تعلیم و تعلم در اسلام نگارش دكتر سید محمد باقر حجتی بیان شده است. كه چون در این نوشته بنا بر اختصار است از بیان آن صرف نظر كردیم.
2) همچنین خواندن دعای «سبحان من لا یعتدی علی اهل مملكته...» بعد از هر نماز، كه در قسمت تعبیات شد كه در مفاتیح الجنان نقل شده، در تقویت حافظه و دفع فراموشی بسیار مؤثر است.
3) برخی از نكاتی كه برای تقویت حافظه و یا عدم فراموشی از منابع حدیثی بیان شده توصیههایی با آثار معنوی است كه ثمرات آن تجربه و اثبات شده است و علل برخی از آنها خارج از فهم بشر و علم است.